درمان با tDCS (تحریک الکتریکی مغز) در مشهد

tDCS چیست؟

tDCS کوتاه‌شدهٔ Transcranial Direct Current Stimulation، یعنی «تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه‌ای» است. در این روش دو الکترود اسفنجی که با آب‌نمک مرطوب شده‌اند روی پوست سر قرار می‌گیرند و دستگاه، جریان مستقیم و ثابتی در حد ۱ تا ۲ میلی‌آمپر بین آن‌ها برقرار می‌کند؛ یعنی چند صد برابر ضعیف‌تر از جریانی که در شوک‌درمانی (ECT) به کار می‌رود.

بخشی از این جریان از پوست و جمجمه می‌گذرد و به قشر مغز می‌رسد. زیر الکترود مثبت (آند)، سلول‌های عصبی کمی آماده‌تر به فعالیت می‌شوند و زیر الکترود منفی (کاتد)، کمی آرام‌تر. با تکرار جلسه‌ها، این تغییر کوچک به تقویت یا تضعیف ارتباط‌های عصبی همان ناحیه کمک می‌کند؛ به همین دلیل tDCS را اغلب هم‌زمان با تمرین شناختی، گفتاردرمانی یا فیزیوتراپی انجام می‌دهند تا مغز همان مهارتی را که تمرین می‌شود بهتر یاد بگیرد.

tDCS برای چه مشکلاتی به کار می‌رود؟

در راهنمای مبتنی بر شواهدی که گروهی از پژوهشگران بین‌المللی در سال ۲۰۲۱ منتشر کردند، پژوهش‌های tDCS برای هر بیماری جداگانه سنجیده شد. خلاصهٔ آن به زبان ساده:

• افسردگی: قوی‌ترین شواهد tDCS مربوط به افسردگی است و در همان راهنما، tDCS روی قشر پیشانی چپ «به‌طور قطع مؤثر» ارزیابی شد. در آذر ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵) هم سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نخستین دستگاه tDCS را برای درمان افسردگی متوسط تا شدید در بزرگسالان تأیید کرد. با این حال، در یک پژوهش بزرگ اثر tDCS از داروی ضدافسردگی کمتر بود؛ برای همین بیشتر در کنار دارو و روان‌درمانی یا برای کسانی به کار می‌رود که دارو را تحمل نمی‌کنند. دربارهٔ همهٔ راه‌های درمان: درمان افسردگی.
• درد مزمن، فیبرومیالژیا و میگرن: شواهد «احتمالاً مؤثر» است.
• توانبخشی پس از سکتهٔ مغزی: در کنار فیزیوتراپی برای حرکت دست و پا «احتمالاً مؤثر» و برای مشکلات گفتار و زبان (آفازی) «شاید مؤثر» ارزیابی شده است.
• ولع مصرف در اعتیاد به الکل: شواهد «احتمالاً مؤثر» است و در بعضی بیماران در کنار درمان اعتیاد به کار می‌رود.
• وسواس، اضطراب، بیش‌فعالی، اوتیسم و وزوز گوش: پژوهش‌ها ادامه دارد، اما نتیجهٔ روشنی هنوز به دست نیامده است. در این موارد tDCS درمان اصلی نیست و اگر به کار رود، فقط پس از ارزیابی و به‌عنوان بخشی از برنامهٔ درمانی کامل است.

tDCS برای «بالا بردن هوش» یا حافظهٔ افراد سالم توصیه نمی‌شود؛ شواهد کافی برای چنین کاربردی وجود ندارد.

جلسات tDCS چگونه است؟

1. مشاوره و ارزیابی مشکل اصلی، سابقهٔ بیماری، داروها و شرایطی که tDCS را نامناسب می‌کند بررسی می‌شود. در صورت نیاز، نقشه‌برداری مغزی (QEEG) هم برای انتخاب ناحیهٔ تحریک کمک می‌کند.
2. تعیین جای الکترودها جای الکترودها با اندازه‌گیری سر و بر اساس نقشهٔ استاندارد نوار مغز (سیستم ۱۰–۲۰) مشخص می‌شود تا در همهٔ جلسه‌ها یکسان بماند.
3. جلسهٔ تحریک الکترودهای اسفنجی مرطوب با یک بند روی سر بسته می‌شوند. جریان در چند ثانیهٔ اول آرام‌آرام بالا می‌رود و گزگز خفیفی حس می‌کنید که معمولاً پس از یکی دو دقیقه کم می‌شود. تحریک ۲۰ تا ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و گاهی در همین مدت تمرین شناختی یا تمرین درمانی دیگری انجام می‌دهید.
4. پس از جلسه ممکن است جای الکترودها چند دقیقه کمی قرمز باشد. به استراحت نیاز ندارید و می‌توانید به کارهای روزانه برگردید.
5. پیگیری دورهٔ درمان معمولاً چند جلسه در هفته و در مجموع ۱۰ تا ۲۰ جلسه است. پیشرفت با پرسشنامه‌ها و آزمون‌های مشخص سنجیده می‌شود و اگر لازم باشد، برنامه تغییر می‌کند.

tDCS در کودکان و نوجوانان

tDCS در کودکان و نوجوانان هم بررسی شده است. در مرور پژوهش‌هایی که ایمنی آن را در ۱۵۶ کودک و نوجوان و بیش از ۸۰۰ جلسهٔ تحریک (تا ۲ میلی‌آمپر و ۲۰ دقیقه) سنجیده بودند، هیچ عارضهٔ جدی گزارش نشد؛ شایع‌ترین حس‌ها گزگز، خارش، خستگی و سردرد خفیف بود.

با این حال، اثر tDCS بر مغزِ در حال رشد هنوز به‌خوبی شناخته نشده و راهنماهای بالینی، استفاده از آن را در کودکان هنوز پژوهشی می‌دانند؛ برای بیش‌فعالی و اوتیسم هم شواهد روشنی وجود ندارد. به همین دلیل در کلینیک، tDCS برای کودک فقط پس از ارزیابی کامل، با توضیح دربارهٔ فایده و محدودیت آن، با رضایت و حضور والدین و در کنار درمان‌های اصلی انجام می‌شود. دربارهٔ درمان‌های اصلی: درمان بیش‌فعالی و اختلالات یادگیری.

عوارض tDCS و موارد احتیاط

tDCS با روش‌های استاندارد، روشی ایمن و قابل‌تحمل است. در بررسی بیش از ۳۳ هزار جلسهٔ tDCS در پژوهش‌های انسانی، هیچ عارضهٔ جدی یا آسیب ماندگاری گزارش نشده است. عوارض معمول، خفیف و گذرا هستند:

• گزگز، خارش یا سوزش خفیف زیر الکترود در دقیقه‌های اول؛
• قرمزی پوست در جای الکترود که معمولاً زود برطرف می‌شود؛
• سردرد خفیف یا کمی خستگی پس از جلسه.

پیش از شروع، این موارد را حتماً به ما بگویید تا ارزیابی دقیق‌تری انجام شود:

• فلز یا وسیلهٔ کاشته‌شده در سر، مثل کلیپس رگ، پلاتین جمجمه یا کاشت حلزون گوش؛
• ضربان‌ساز قلب یا محرک‌های کاشتنی دیگر؛
• سابقهٔ تشنج یا صرع، ضربهٔ شدید به سر یا جراحی مغز؛
• زخم، التهاب یا بیماری پوست سر در جای الکترود؛
• بارداری، و اختلال دوقطبی (در افسردگیِ دوقطبی، احتمال کمی برای بالا رفتن بیش از حد خلق وجود دارد).

tDCS بهتر است یا rTMS یا نوروفیدبک؟

این سه روش جای هم را نمی‌گیرند؛ هر کدام کار متفاوتی می‌کند و انتخاب بین آن‌ها به نوع مشکل، شدت آن و نتیجهٔ ارزیابی بستگی دارد.

روش دیگری هم به نام CES هست که جریان بسیار ضعیف را از راه گیره‌های گوش برقرار می‌کند و بیشتر برای اضطراب و خواب به کار می‌رود: درمان با CES.

منابع

• Fregni F, et al. Evidence-based guidelines and secondary meta-analysis for the use of tDCS in neurological and psychiatric disorders. Int J Neuropsychopharmacol, 2021
• Brunoni AR, et al. Trial of electrical direct-current therapy versus escitalopram for depression. N Engl J Med, 2017
• Bikson M, Brunoni AR, George MS. US FDA approves home-delivered tDCS for treating depression. Brain Stimulation, 2026
• Bikson M, et al. Safety of transcranial direct current stimulation: evidence based update 2016. Brain Stimulation, 2016
• Buchanan DM, et al. Systematic review on the safety and tolerability of tDCS in children and adolescents. Brain Sciences, 2021
• Sreeraj VS, et al. Clinical practice guidelines for the use of tDCS in psychiatry. Indian Journal of Psychiatry, 2023
• Elsner B, et al. tDCS for improving activities of daily living after stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020

این صفحه برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.