توانبخشی شناختی در مشهد؛ تمرین حافظه، توجه و تمرکز

توانبخشی شناختی چیست؟

توانبخشی شناختی (Cognitive Rehabilitation) مجموعه‌ای از روش‌های علمی برای بهتر کردن «کارکردهای شناختی» است؛ یعنی مهارت‌هایی که با آن‌ها توجه می‌کنیم، به خاطر می‌سپاریم، فکر می‌کنیم، برنامه می‌ریزیم و خودمان را کنترل می‌کنیم. این روش دو بخش اصلی دارد:

• تمرین و بازسازی مهارت: تمرین‌های منظم و رو به سخت شدن برای توجه، حافظهٔ کاری، سرعت پردازش و انعطاف‌پذیری ذهنی؛ روی رایانه، با مداد و کاغذ یا به شکل بازی‌های شناختی.
• راهکارهای جبرانی: یاد گرفتن ابزارها و عادت‌هایی مثل دفترچهٔ یادداشت، یادآور گوشی، تقسیم کار به قدم‌های کوچک و روش‌های به خاطر سپردن، تا ضعف باقی‌مانده کمتر در زندگی روزمره خودش را نشان دهد.

در کلینیک، روش ثابتی برای همه به کار نمی‌رود؛ برای هر مراجع، از میان روش‌های علمی همان‌هایی انتخاب می‌شود که با نیاز، سن و هدف او جور است.

توانبخشی شناختی برای چه کسانی است؟

کودکان و نوجوانان

برای کودکانی که با بیش‌فعالی و کم‌توجهی (ADHD)، اختلالات یادگیری (خواندن، نوشتن و ریاضی)، اوتیسم یا ضعف حافظه و تمرکز در درس روبه‌رو هستند. تمرین‌ها به شکل بازی‌های شناختی و فعالیت‌های جذاب طراحی می‌شوند و والدین یاد می‌گیرند در خانه چطور کمک کنند. در کودکان، توانبخشی شناختی کنار درمان‌های اصلی می‌نشیند، نه به‌جای آن‌ها: درمان بیش‌فعالی و اختلالات یادگیری.

بزرگسالان

برای کسانی که از حواس‌پرتی، فراموشی یا کُندی ذهن شکایت دارند؛ مثلاً پس از ضربه به سر، در ام‌اس، پس از درمان‌های سنگین یا در کنار افسردگی و اضطراب. اول باید علت مشکل روشن شود؛ گاهی درمان کم‌خوابی، افسردگی یا کم‌کاری تیروئید خودش بخش بزرگی از مشکل را حل می‌کند. دربارهٔ تمرکز بیشتر بخوانید: افزایش تمرکز.

سالمندان

برای سالمندانی که فراموشی‌شان بیشتر از حد معمول سن شده یا تشخیص «اختلال شناختی خفیف» گرفته‌اند. تمرین‌های شناختی سالمندان همراه با فعالیت بدنی، خواب کافی و ارتباط اجتماعی بیشترین فایده را دارد. پیش از هر چیز، فراموشی تازه یا رو به بدتر شدن باید از نظر پزشکی بررسی شود.

پس از سکتهٔ مغزی یا آسیب مغزی

پس از سکته یا ضربهٔ شدید به سر، مشکلات توجه، حافظه، برنامه‌ریزی و سرعت فکر شایع است. توانبخشی شناختی در کنار فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی به بیمار کمک می‌کند دوباره کارهای روزانه را به دست بگیرد و خانواده یاد می‌گیرند چطور همراهی کنند. بخشی از تمرین‌ها در منزل ادامه پیدا می‌کند.

جلسات توانبخشی شناختی چگونه است؟

1. مشاوره و شرح حال مشکل اصلی، سابقهٔ پزشکی، داروها و هدف شما یا فرزندتان بررسی می‌شود.
2. ارزیابی شناختی با آزمون‌های استاندارد توجه، حافظه، سرعت پردازش و کارکردهای اجرایی سنجیده می‌شود. در صورت نیاز، نقشه‌برداری مغزی (QEEG) هم تصویر کامل‌تری می‌دهد.
3. برنامهٔ اختصاصی بر پایهٔ نتیجهٔ ارزیابی، مهارت‌های هدف و روش تمرین انتخاب می‌شود: تمرین رایانه‌ای، مداد و کاغذ، بازی‌های شناختی، آموزش راهکار یا ترکیبی از آن‌ها.
4. جلسه‌های تمرین و تکلیف خانگی تمرین‌ها در جلسه آموزش داده و تمرین می‌شوند و با پیشرفت، سخت‌تر می‌شوند. تمرین کوتاه و منظم در خانه بخش مهمی از کار است.
5. سنجش دوباره در پایان دوره آزمون‌ها تکرار می‌شوند تا پیشرفت با عدد دیده شود، نه فقط با حس.

در بعضی مراجعان، تمرین شناختی با نوروفیدبک یا tDCS ترکیب می‌شود؛ tDCS در هنگام تمرین، آمادگی مغز برای یادگیری همان مهارت را کمی بالا می‌برد. این ترکیب فقط وقتی پیشنهاد می‌شود که ارزیابی نشان دهد به کار شما می‌آید.

شواهد علمی: چه چیزی واقعاً کمک می‌کند؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهند توانبخشی شناختی به‌ویژه پس از سکته و آسیب مغزی و در کنار سایر درمان‌ها مفید است، اما همهٔ ادعاها درست نیست:

• پس از سکته: در مرورهای کاکرین، تمرین توجه دست‌کم در کوتاه‌مدت به بهتر شدن بعضی جنبه‌های توجه کمک کرد و توانبخشی حافظه در کوتاه‌مدت، شکایت بیماران از فراموشی را کم کرد. اثر بلندمدت هنوز روشن نیست.
• آسیب مغزی: آموزش راهکارهای جبرانی و تمرین مهارت در موقعیت‌های واقعی، بیشترین اثر را در زندگی روزمره دارد.
• سالمندان با اختلال شناختی خفیف: تمرین رایانه‌ای شاید به بعضی مهارت‌ها کمک کند، اما شواهد هنوز ضعیف است؛ برای همین همراه با ورزش، خواب و فعالیت اجتماعی توصیه می‌شود.
• بیش‌فعالی: تمرین حافظهٔ کاری خود همان مهارت را بهتر می‌کند، اما اثرش بر نشانه‌های اصلی بیش‌فعالی کم است؛ پس جای درمان‌های اصلی را نمی‌گیرد.
• بازی‌ها و برنامه‌های «تقویت مغز»: معمولاً در همان بازی بهتر می‌شوید، ولی این پیشرفت کمتر به کارهای دیگر منتقل می‌شود. تمرینی مؤثرتر است که به هدف واقعی زندگی شما نزدیک باشد.

تمرینات شناختی در خانه

این تمرین‌ها جای ارزیابی و برنامهٔ اختصاصی را نمی‌گیرند، اما برای بیشتر افراد بی‌خطر و مفیدند:

• یک کار در یک زمان: ۲۵ دقیقه روی یک کار، بدون گوشی کنار دست؛ بعد ۵ دقیقه استراحت.
• حافظه با داستان: فهرست خرید را به یک داستان کوتاه تبدیل کنید و بعد از یک ساعت دوباره بگویید.
• بازی‌های فکری: شطرنج، جدول، سودوکو یا بازی‌های کارتی حافظه برای کودکان؛ بهتر است با دیگران و با سختی رو به افزایش باشد.
• برنامه‌ریزی روز: هر صبح سه کار مهم روز را بنویسید و شب مرور کنید.
• بدن، پشتیبان مغز: پیاده‌روی تند، خواب منظم و کم کردن صفحه‌نمایش پیش از خواب، اثر همهٔ تمرین‌های ذهنی را بیشتر می‌کند.

منابع

• Loetscher T, et al. Cognitive rehabilitation for attention deficits following stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019
• das Nair R, et al. Cognitive rehabilitation for memory deficits after stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016
• Gates NJ, et al. Computerised cognitive training for people with mild cognitive impairment. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019
• Memory and traumatic brain injury – Model Systems Knowledge Translation Center (MSKTC)
• Simons DJ, et al. Do “brain-training” programs work? Psychological Science in the Public Interest, 2016

این صفحه برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.