بیشفعالی و کمتوجهی (ADHD)
بیشفعالی در بزرگسالان: نشانه‌هایی که سال‌ها نادیده می‌ماند
بیشفعالی همیشه با جنبوجوش کودکانه دیده نمی‌شود. در بزرگسالی بیشتر به شکل بی‌نظمی، فراموشی و بیقراری ذهنی خودش را نشان میدهد.
به زبان ساده: بیشفعالی و کمتوجهی (ADHD) بیماری تازه‌ای در بزرگسالی نیست. نشانهها از کودکی وجود داشته‌اند، اما ممکن است تا سال‌ها نام‌گذاری نشوند. در بزرگسالی جنبوجوش بدنی کم‌رنگ میشود و جای آن بیقراری ذهنی، نیمه‌کاره ماندن کارها و فراموشی می‌نشیند. تشخیص آن کار ارزیابی تخصصی است، نه تست اینترنتی.
بیشفعالی در بزرگسالان چیست؟
ADHD یک الگوی پایدار در کارکرد مغز است که در سه زمینه دیده میشود: کمتوجهی، بیشفعالی و شتاب‌زدگی (تکانشگری). مؤسسهٔ ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) کمتوجهی را «دشواری در حفظ توجه، ماندن روی کار و منظم نگه داشتن کارها» توصیف می‌کند؛ بیشفعالی را «جابه‌جایی زیاد، احساس بیقراری یا حرف زدن بیش از اندازه» و شتاب‌زدگی را «پریدن میان حرف دیگران و دشواری در نوبت گرفتن».
همهٔ افراد هر سه را به یک اندازه ندارند. به گفتهٔ NIMH در بعضی افراد نشانههای کمتوجهی پررنگ‌ترند و در بعضی دیگر بیشفعالی و شتاب‌زدگی. نکتهٔ کلیدی این است که نشانهها «از کودکی آغاز میشوند و معمولاً تا نوجوانی و بزرگسالی ادامه دارند». سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) هم میگوید این نشانهها «معمولاً پیش از ۱۲ سالگی شروع میشوند».
پس «بیشفعالی بزرگسال» به معنی شروع تازهٔ یک مشکل نیست؛ به معنی ادامه یافتن چیزی است که شکل بیرونی‌اش با بزرگ شدن عوض شده است.
نشانههای روزمره‌ای که نادیده میمانند
NHS نشانههای بزرگسالان را در دو گروه فهرست می‌کند. بسیاری از این نشانهها آن‌قدر در زندگی روزمره حل شده‌اند که فرد آنها را بخشی از شخصیت خودش می‌داند، نه چیزی قابل بررسی.
کمتوجهی
- حواس‌پرتی و فراموشی زودهنگام
- دشواری در نظم دادن به زمان
- سختی در پیروی از دستورها یا تمام کردن کارها
- گم کردن مکرر وسایل مثل کیف، گوشی یا کلید
بیقراری و شتاب‌زدگی
- انرژی زیاد یا احساس بیقراری
- پرحرفی یا پریدن میان صحبت دیگران
- تصمیمهای سریع، بدون فکر کردن به پیامدها
تفاوت مهم با کودکی همین‌جاست: کودک روی صندلی بند نمی‌شود، اما بزرگسال ممکن است ظاهری آرام داشته باشد و در درون احساس بیقراری کند. بیقراری از بدن به ذهن منتقل میشود.
چرا تا بزرگسالی تشخیص داده نشده است؟
چند دلیل ساده وجود دارد. کودکی که آرام است و فقط حواسش جای دیگری است، در کلاس مزاحمتی نمی‌سازد؛ پس کسی او را برای ارزیابی نمی‌فرستد. ساختار مدرسه و خانه هم بخشی از نظم را به جای کودک فراهم می‌کند. در بزرگسالی این ساختار برداشته میشود و فرد باید خودش زمان، کار و پول را مدیریت کند؛ همان‌جاست که مشکل بیرون می‌زند.
جنسیت هم اثر دارد. NHS می‌نویسد ADHD «در زنان کمتر از مردان تشخیص داده میشود» و توضیح میدهد که این موضوع احتمالاً به این دلیل است که زنان بیشتر نشانههای کمتوجهی دارند و این نشانهها از نشانههای بیشفعالی سخت‌تر دیده میشوند.
چه چیزهای دیگری شبیه آن است؟
کمتوجهی نشانهٔ اختصاصی ADHD نیست. NIMH میگوید ADHD «اغلب با اختلال‌ها و مشکلات دیگری همراه است؛ مانند رفتارهای مخرب، اختلال‌های یادگیری، مشکلات خواب، اضطراب یا افسردگی». NHS هم افسردگی، اضطراب، اعتیاد و دشواری‌های یادگیری مانند نارساخوانی را در کنار ADHD نام میبرد.
این یعنی دو کار لازم است: جدا کردن ADHD از چیزهایی که شبیه آن‌اند، و دیدن آن چیزهایی که همراه آن آمده‌اند. بیخوابی طولانی یا اضطراب شدید هم تمرکز را از بین میبرد؛ بدون ارزیابی نمی‌شود فهمید کدام علت است و کدام پیامد.
دربارهٔ ارزیابی بیشفعالی و کمتوجهی در کلینیک بیشتر بخوانیدچه زمانی ارزیابی تخصصی منطقی است؟
- نشانهها فقط چند ماه اخیر نیستند و ردشان تا کودکی (پیش از ۱۲ سالگی) پیدا میشود.
- هم در کار یا تحصیل و هم در خانه و روابط دشواری ایجاد کرده‌اند.
- راه‌های معمول نظم‌دهی، مثل تقویم و یادآور، جواب نداده‌اند.
- با بیخوابی، اضطراب یا افسردگی همراه شده‌اند.
دربارهٔ تست‌های اینترنتی: پرسشنامههای آنلاین ابزار غربالگریاند و تشخیص نمی‌گذارند. NHS توضیح میدهد که ارزیابی را یک متخصص ADHD انجام میدهد و در آن کار و تحصیل، خانواده و دوستان و سابقهٔ پزشکی بررسی میشود؛ متخصص ممکن است با فردی که شما را خوب می‌شناسد هم گفتوگو کند.
راه‌های کمک چیست؟
NIMH درمان را در دو گروه معرفی می‌کند: دارو، و مداخلههای روانشناختی مانند درمان شناختیرفتاری (CBT). NHS هم CBT و ذهنآگاهی را در کنار تغییر سبک زندگی و تنظیم شرایط محیط کار نام میبرد. دربارهٔ دارو یک قاعدهٔ روشن وجود دارد: شروع و پیگیری آن کار روانپزشک یا پزشک معالج است و در این نوشته هیچ نام و مقداری پیشنهاد نمی‌شود.
بخش دیگری از راهکارها عملی و روزمره است: بیرون گذاشتن کارها از ذهن و نوشتن آنها، شکستن کار بزرگ به قدم‌های کوتاه، یک جای ثابت برای کلید و کیف، و تنظیم محیط کار به‌گونه‌ای که حواس‌پرتی کمتر شود. این‌ها ADHD را از بین نمی‌برند، اما هزینهٔ روزانه‌اش را کم میکنند.
NIMH گروه سومی را هم نام میبرد که «در حال بررسی» است، نه درمان جاافتاده: نوروفیدبک، تمرین شناختی، ذهنآگاهی و تحریک مغزی. انتظار درست از این گروه، کمک احتمالی در کنار درمان اصلی است، نه جایگزینی برای آن.
نوروفیدبک چیست و برای چه کسانی به کار میرودارزیابی در کلینیک
در کلینیک تخصصی علوم اعصاب و مغز دکتر داود صمدی، بررسی ADHD بزرگسال با گرفتن شرح حال از کودکی تا امروز، آزمون‌های توجه و در صورت نیاز نقشهٔ مغزی (QEEG) انجام میشود. نقشهٔ مغزی یک یافتهٔ کمکی است و جای ارزیابی بالینی را نمی‌گیرد. تصمیم دربارهٔ دارو با روانپزشک یا پزشک معالج است.
مسئول علمی کلینیک، دکتر داود صمدی، دکترای تخصصی (PhD) علوم اعصاب از دانشگاه تبریز است.
منابع
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.
پرسش‌های رایج دربارهٔ بیشفعالی در بزرگسالان
آیا بیشفعالی میتواند در بزرگسالی شروع شود؟
بر پایهٔ NHS نشانههای ADHD معمولاً پیش از ۱۲ سالگی آغاز میشوند و NIMH هم میگوید نشانهها از کودکی شروع و تا بزرگسالی ادامه پیدا میکنند. آنچه در بزرگسالی تازه است، تشخیص است نه خود مشکل. اگر کمتوجهی بهتازگی و بیسابقه شروع شده باشد، باید علتهای دیگر مثل بیخوابی، اضطراب یا افسردگی بررسی شود.
بیشفعالی بزرگسال با کودک چه تفاوتی دارد؟
در کودکی جنبوجوش بدنی بیشتر به چشم میآید. در بزرگسالی همان انرژی بیشتر به بیقراری درونی، پرحرفی، تصمیمهای سریع و دشواری در نظم دادن به زمان تبدیل میشود. ظاهر فرد میتواند آرام باشد و در درون احساس بیقراری کند.
چرا در زنان کمتر تشخیص داده میشود؟
NHS توضیح میدهد که ADHD در زنان کمتر از مردان شناسایی میشود و احتمالاً دلیلش این است که زنان بیشتر نشانههای کمتوجهی دارند؛ این نشانهها از نشانههای بیشفعالی آرامترند و راحتتر نادیده میمانند.
آیا تست آنلاین ADHD قابل اعتماد است؟
پرسشنامههای آنلاین فقط غربالگریاند. ارزیابی واقعی به گفتهٔ NHS توسط متخصص انجام میشود و شرح حال کار و تحصیل، خانواده و سابقهٔ پزشکی را در بر میگیرد؛ گاهی گفتوگو با یکی از نزدیکان هم لازم است.
درمان ADHD بزرگسال چیست؟
NIMH دارو و مداخلههای روانشناختی مانند درمان شناختیرفتاری را نام میبرد و NHS هم CBT، ذهنآگاهی و تنظیم شرایط کار و زندگی را. تصمیم و پیگیری دارو با روانپزشک یا پزشک معالج است. وعدهٔ درمان قطعی واقعبینانه نیست؛ هدف، کم کردن اثر نشانهها بر زندگی روزمره است.
نوروفیدبک برای بیشفعالی بزرگسال چه جایی دارد؟
NIMH نوروفیدبک، تمرین شناختی، ذهنآگاهی و تحریک مغزی را در گروه روشهای «در حال بررسی» قرار میدهد. یعنی میتوانند در کنار درمان اصلی کمککننده باشند، اما جایگزین آن نیستند و انتظار نتیجهٔ قطعی از آنها درست نیست.
بیشتر بخوانید
بیشفعالی (ADHD) و اختلالات یادگیری
ارزیابی و درمان کمتوجهی، بیشفعالی و مشکلات یادگیری در کودکان و بزرگسالان.
نقشه‌برداری مغزی (QEEG)
ثبت بی‌درد امواج مغز و مقایسه با داده‌های هنجار؛ پایهٔ برنامه‌ریزی دقیق درمان.
نوروفیدبک
تمرین الگوی فعالیت مغز با بازخورد تصویری و صوتی؛ بدون دارو و بدون درد.
فکر می‌کنید نشانهها آشنا هستند؟
یک ارزیابی تخصصی روشن می‌کند که با ADHD روبه‌رو هستید یا با چیز دیگری که شبیه آن است.
یا اگر ترجیح می‌دهید صحبت کنید: ۰۹۱۵۶۵۹۷۱۹۵ تلگرام روبیکا