تفاوت نوار مغزی (EEG) و نقشهٔ مغزی (QEEG) چیست؟

نوار مغزی (EEG) چیست؟

سلول‌های مغز با تکانه‌های الکتریکی کوچک با هم در ارتباط‌اند. نوار مغزی همین فعالیت را از روی پوست سر ثبت می‌کند. برای این کار دیسک‌های فلزی کوچکی به نام الکترود با چسب یا کلاه کشی روی سر گذاشته می‌شوند و فعالیت مغز به شکل خط‌های موج‌دار روی نمودار ثبت می‌شود.

به گفتهٔ مایو کلینیک، کاربرد اصلی نوار مغزی تشخیص صرع و حالت‌های تشنجی است. از آن برای بررسی آسیب ناشی از ضربه به سر، التهاب مغز، سکتهٔ مغزی، تومور، برخی اختلال‌های خواب و ارزیابی بیمار در کما هم استفاده می‌شود. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) هم می‌گوید این آزمون بیشتر برای کسانی درخواست می‌شود که تشنج داشته‌اند، و در بررسی اختلال‌های خواب و التهاب مغز نیز کاربرد دارد.

نکتهٔ مهم این است که نوار مغزی یک «عکس» از ساختار مغز نیست. برای دیدن ساختار، تصویربرداری‌هایی مانند MRI به کار می‌رود. نوار مغزی کار مغز را در لحظه نشان می‌دهد، نه شکل آن را.

نوار مغزی چگونه گرفته می‌شود؟

روند کار ساده و بدون درد است. متخصص فنی ابتدا جای الکترودها را روی سر علامت می‌زند، بعد دیسک‌ها را با چسب یا کلاه مخصوص می‌چسباند. سپس از شما می‌خواهد آرام بنشینید یا دراز بکشید و چشم‌ها را ببندید.

در میانهٔ کار ممکن است چند درخواست ساده داشته باشد: باز و بسته کردن چشم‌ها، خواندن یک متن، حل یک حساب ساده، نفس عمیق پشت سر هم، یا نگاه کردن به نور چشمک‌زن. این کارها عمداً انجام می‌شود تا الگوهای پنهان مغز بهتر دیده شوند. همزمان معمولاً از شما فیلم هم گرفته می‌شود تا حرکت‌های بدن با نمودار مطابقت داده شود.

• مدت: مایو کلینیک ثبت معمول را ۲۰ تا ۴۰ دقیقه می‌داند؛ NHS می‌گوید کل کار با آماده‌سازی حدود یک ساعت وقت می‌برد.
• درد: ندارد. هر دو مرجع آزمون را بی‌خطر و بدون درد توصیف می‌کنند.
• انواع دیگر: NHS از نوار مغزی در خواب، نوار مغزی پس از بی‌خوابی عمدی، نوار سیار (قابل حمل در طول روز) و ثبت ویدئویی چندروزه در بیمارستان نام می‌برد.
• جواب: نتیجه را متخصص آموزش‌دیده تفسیر می‌کند؛ به گفتهٔ NHS گاهی چند روز تا چند هفته طول می‌کشد.

اگر داروی خاصی مصرف می‌کنید، دربارهٔ ادامه یا قطع آن پیش از آزمون فقط با روان‌پزشک یا پزشک معالج خود مشورت کنید؛ این تصمیم هرگز خودسرانه گرفته نمی‌شود.

نقشهٔ مغزی (QEEG) چیست و چه فرقی دارد؟

نقشهٔ مغزی کمّی یا QEEG دستگاه تازه‌ای نیست. همان نوار مغزی است، اما یک مرحلهٔ دیگر هم دارد: رایانه ثبت خام را به عدد تبدیل می‌کند. مقدار فعالیت در هر بازهٔ فرکانسی (موج‌های کند و تند) اندازه گرفته می‌شود و نتیجه روی طرحی از سر، به شکل نقشهٔ رنگی نشان داده می‌شود. معمولاً این عددها با میانگین گروه هم‌سن مقایسه می‌شوند تا تفاوت‌ها بهتر دیده شود.

پس تفاوت در «ابزار» نیست، در «پرسش» است. نوار مغزی بالینی بیشتر دنبال نشانه‌های مشخص بیماری در نمودار می‌گردد. نقشهٔ مغزی بیشتر تصویری کلی از الگوی امواج می‌دهد و در کنار شرح حال و ارزیابی بالینی به‌کار می‌رود. برای شناخت دقیق‌تر این آزمون، نوشتهٔ نقشهٔ مغزی چه چیزی را نشان می‌دهد؟ را بخوانید.

مقایسهٔ گام‌به‌گام: هدف، روش، مدت و نتیجه

هر دو از یک جنس داده‌اند. گاهی از یک ثبت، هم خوانش بالینی انجام می‌شود و هم تحلیل کمّی. به همین دلیل پرسش درست «کدام بهتر است؟» نیست؛ پرسش درست این است که «می‌خواهیم به چه چیزی پاسخ بدهیم؟»

کدام یک برای من لازم است؟

این تصمیم با پزشک است، نه با جست‌وجوی اینترنتی. اما چند قاعدهٔ کلی کمک می‌کند تصویر روشن‌تری داشته باشید:

• اگر تشنج، از دست دادن هوشیاری، حملهٔ ناگهانی یا نشانه‌های عصبی تازه دارید، آنچه لازم است ارزیابی پزشکی و معمولاً نوار مغزی بالینی است.
• اگر مشکل اصلی تمرکز، بی‌قراری، اضطراب یا خواب است و در فکر برنامه‌ای مانند نوروفیدبک هستید، معمولاً نقشهٔ مغزی به‌عنوان ارزیابی پایه بررسی می‌شود.
• اگر پیش‌تر نوار مغزی گرفته‌اید، گزارش و فایل آن را بیاورید؛ گاهی نیازی به تکرار ثبت نیست.

چه انتظاری از این دو آزمون نداشته باشیم؟

نوار مغزی طبیعی به معنای نبودن مشکل نیست و نوار مغزی غیرطبیعی هم به‌تنهایی نام یک بیماری را روی شما نمی‌گذارد. ثبت فقط چند ده دقیقه از کار مغز را نشان می‌دهد؛ ممکن است درست در همان دقیقه‌ها هیچ رویداد غیرعادی رخ ندهد. به همین دلیل است که گاهی ثبت طولانی‌تر یا ثبت در خواب درخواست می‌شود.

دربارهٔ نقشهٔ مغزی هم همین احتیاط لازم است. عددها به کیفیت ثبت وابسته‌اند: حرکت، پلک‌زدن، سفت شدن عضله‌های فک و حتی خواب‌آلودگی می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. گزارشی که بدون معاینه و فقط بر پایهٔ رنگ‌ها نوشته شده باشد، ارزش تصمیم‌گیری ندارد. تصمیم دربارهٔ شروع، تغییر یا قطع دارو هم در هر حالت فقط با روان‌پزشک یا پزشک معالج است.

این ارزیابی‌ها در کلینیک

در کلینیک تخصصی علوم اعصاب و مغز دکتر داود صمدی، پیش از هر برنامه‌ای یک ارزیابی انجام می‌شود: گفت‌وگوی بالینی، بررسی سابقه و در صورت نیاز نقشهٔ مغزی. اگر نشانه‌ها به ارزیابی عصب‌شناختی یا نوار مغزی بالینی نیاز داشته باشد، شما را به مسیر درست راهنمایی می‌کنیم. دربارهٔ تیم و سوابق در صفحهٔ دربارهٔ دکتر صمدی بخوانید.

منابع

• Mayo Clinic — EEG (electroencephalogram)
• NHS — Electroencephalogram (EEG)

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.