آیا نوروفیدبک علمی است؟ نگاهی بی‌طرف به شواهد پژوهشی

نوروفیدبک چیست و چه ادعایی دارد؟

نوروفیدبک یک تمرین است، نه دارو و نه جراحی. چند حساس (سنسور) روی پوست سر گذاشته می‌شود. این حساس‌ها فعالیت الکتریکی مغز را می‌خوانند. رایانه همان لحظه این فعالیت را به یک بازی، فیلم یا صدا تبدیل می‌کند.

وقتی الگوی مغز به سمت هدف می‌رود، فیلم روان پیش می‌رود یا صدا بلندتر می‌شود. وقتی از هدف دور می‌شود، تصویر کم‌رنگ می‌شود یا صدا می‌خوابد. مغز بدون این‌که فرد تلاش آگاهانه‌ای بکند، این بازخورد را دریافت می‌کند.

ادعای اصلی ساده است: مغز با تکرار این بازخورد یاد می‌گیرد الگوی مطلوب را بیشتر نگه دارد. نکتهٔ مهم این است که در نوروفیدبک هیچ جریانی به مغز فرستاده نمی‌شود؛ دستگاه فقط می‌خواند و بازخورد می‌دهد.

تا این‌جا هیچ چیز غیرعلمی وجود ندارد. ثبت فعالیت الکتریکی مغز (EEG) ده‌ها سال است در پزشکی به کار می‌رود. پرسش واقعی جای دیگری است: آیا این تمرین علامت‌ها را به اندازهٔ معناداری کم می‌کند؟

مرجع‌های معتبر چه می‌گویند؟

به‌جای تکیه بر تبلیغ‌ها، سه مرجع شناخته‌شدهٔ سلامت را نگاه کنیم.

انستیتوی ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) درمان‌های بیش‌فعالی را دارو و مداخله‌های روانی‌اجتماعی معرفی می‌کند؛ مانند درمان شناختی‌رفتاری، آموزش والدین و مداخله در مدرسه. NIMH نام نوروفیدبک را هم می‌آورد، اما در دستهٔ جداگانه‌ای: روش‌های تازه، در کنار تمرین شناختی، ذهن‌آگاهی و تحریک مغز. و توضیح می‌دهد پژوهشگران تازه دارند اثربخشی این روش‌ها را جدا و در ترکیب با هم مقایسه می‌کنند. یعنی پروندهٔ علمی آن‌ها باز است.

مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) در صفحهٔ درمان بیش‌فعالی سه راه را فهرست می‌کند: رفتاردرمانی (از جمله آموزش والدین)، داروهای محرک و داروهای غیرمحرک. CDC تأکید می‌کند برای کودکان زیر شش سال رفتاردرمانی گام مهم اول پیش از دارو است، چون کودکان خردسال عوارض بیشتری تجربه می‌کنند و اثرهای بلندمدت دارو در این سن کمتر بررسی شده است. CDC هم می‌گوید آموزش والدین در مدیریت رفتار در کودکان خردسال به‌خوبی دارو اثر کرده است. نام نوروفیدبک در این فهرست نیست.

سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) چهار گروه را نام می‌برد: تغییر سبک زندگی، حمایت در مدرسه و خانه، دارو، و گفت‌وگودرمانی‌ها. NHS یادآوری می‌کند هر کودکی به کمک تخصصی نیاز ندارد و هر فردی با بیش‌فعالی هم دارو نمی‌خواهد یا لازم ندارد. نکتهٔ مهم دیگر NHS این است که داروی بیش‌فعالی باید با نظر متخصص شروع و پیگیری شود.

جمع‌بندی این سه مرجع روشن است: نوروفیدبک نه رد شده و نه در فهرست درمان‌های خط اول نشسته است. جای آن میانهٔ این دو است.

کجا شواهد قوی‌تر است و کجا ضعیف‌تر؟

برای این‌که در تبلیغ‌ها گم نشوید، ادعاها را در سه سطح بگذارید.

سطح سوم: جایی که ادعا از شواهد جلو زده است. هر فهرست بلندی که نوروفیدبک را برای ده‌ها بیماری بی‌ربط مؤثر بداند، در این سطح است. هیچ‌کدام از سه مرجع بالا چنین فهرستی ندارند.

چرا سنجیدن نوروفیدبک این‌قدر سخت است؟

شاید بپرسید چرا پس از این همه سال، پاسخ روشن نیست. چهار دلیل مهم دارد.

• اثر انتظار و توجه. چندین هفته جلسهٔ مرتب، همراه با تشویق، ساختار و توجه، خودش حال فرد را بهتر می‌کند. جدا کردن اثر «تمرین مغز» از اثر «توجه و نظم» ساده نیست.
• ساختن نسخهٔ قُلابی سخت است. در آزمون دارو می‌توان قرص بی‌اثر داد و کسی نفهمد. در نوروفیدبک ساختن جلسهٔ ظاهراً مشابه ولی بی‌اثر، به‌گونه‌ای که خانواده و درمانگر هم متوجه نشوند، دشوار است.
• گزارش‌دهنده بی‌طرف نیست. وقتی پدر و مادر می‌دانند فرزندشان درمان می‌گیرد، گزارششان خوش‌بینانه‌تر می‌شود. به همین دلیل پژوهش‌های خوب روی ارزیابی‌کنندهٔ بی‌خبر و آزمون‌های عینی تکیه می‌کنند.
• نوروفیدبک یک کار واحد نیست. تعداد جلسه، جای حساس‌ها، الگوی هدف و نرم‌افزار از مرکزی به مرکز دیگر فرق می‌کند. پس جمع زدن نتیجهٔ مطالعه‌های گوناگون هم آسان نیست.

پس «نوروفیدبک کلاهبرداری است»؟

این عبارت در جست‌وجوهای فارسی زیاد تکرار می‌شود و پاسخ منصفانه‌اش دو بخشی است: خودِ روش کلاهبرداری نیست، اما تبلیغ آن می‌تواند باشد.

فرق را این‌طور ببینید. روش یک ابزار است؛ مثل تمرین فیزیوتراپی. وعده، حرف کسی است که آن را می‌فروشد. وقتی مرکزی «درمان قطعی» و «بدون بازگشت» وعده می‌دهد، مشکل در ابزار نیست؛ در ادعاست. بی‌اعتمادی مردم هم بیشتر از همین وعده‌های بزرگ می‌آید، نه از خود دستگاه.

شش نشانهٔ هشدار در تبلیغ‌ها

پیش از پرداخت هزینه، این شش نشانه را بررسی کنید. هر کدام که بود، یک قدم عقب بروید.

• وعدهٔ درمان قطعی. هیچ روش معتبری نتیجهٔ صددرصد وعده نمی‌دهد.
• تشخیص فقط با نوار مغزی. تشخیص با ارزیابی بالینی کامل انجام می‌شود، نه تنها با یک نمودار.
• توصیه به قطع دارو. این کار از اختیار مرکز نوروفیدبک بیرون است.
• بستهٔ ثابت برای همه. تعداد جلسهٔ یکسان برای هر مراجع، نشانهٔ نبود برنامهٔ فردی است.
• نبود شاخص پیشرفت. پیش از شروع باید روشن باشد موفقیت با چه چیزی سنجیده می‌شود.
• فهرست بی‌پایان بیماری‌ها. هر چه فهرست ادعاها بلندتر، پشتوانهٔ آن نازک‌تر.

اگر می‌خواهید امتحان کنید، چه بپرسید؟

سه پرسش ساده بیشتر تردیدها را روشن می‌کند. اول: «هدف من در این دوره چیست و چطور اندازه می‌گیرید؟» دوم: «اگر پس از چند جلسه تغییری نبود، چه می‌کنید؟» سوم: «این روش در کنار چه درمان دیگری قرار می‌گیرد؟»

پاسخ درست به پرسش سوم تقریباً همیشه «در کنار»، است نه «به‌جای». اگر پاسخ، نوروفیدبک را جانشین همهٔ درمان‌های دیگر معرفی کرد، به سطح سوم بالا برگردید.

برای آشنایی بیشتر با خود روش و این‌که برای چه کسانی بررسی می‌شود، صفحهٔ نوروفیدبک را ببینید. اگر پیشنهاد نقشهٔ مغزی (QEEG) شده است، نقش و محدودیت آن را هم بخوانید. برای آشنایی با علامت‌های بیش‌فعالی و کم‌توجهی هم صفحهٔ جداگانه‌ای داریم.

نگاه ما در کلینیک

در کلینیک تخصصی علوم اعصاب و مغز دکتر داود صمدی، نوروفیدبک تنها پس از ارزیابی بالینی و روشن شدن هدف بررسی می‌شود. اگر شواهد برای وضعیت شما ضعیف باشد یا راه مؤثرتری وجود داشته باشد، همان را می‌گوییم. برنامه با شاخص پیشرفت مشخص شروع می‌شود و اگر نتیجه‌ای در کار نبود، بازبینی می‌شود. هیچ وعدهٔ درمان قطعی داده نمی‌شود.

مسئول علمی کلینیک، دکتر داود صمدی، دکترای تخصصی (PhD) علوم اعصاب از دانشگاه تبریز است.

منابع

• National Institute of Mental Health (NIMH) — Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Treatment of ADHD
• NHS — Treatment for ADHD in children and young people

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.