افسردگی فصلی (پاییزی) چیست؟ علائم، علت و راه‌های درمان

افسردگی فصلی چیست؟

افسردگی فصلی، که در منابع علمی «اختلال عاطفی فصلی» (Seasonal Affective Disorder یا SAD) هم نامیده می‌شود، نوعی افسردگی با الگوی فصلی تکرارشونده است. در نوع شایع آن، نشانه‌ها اواخر پاییز یا اوایل زمستان شروع می‌شوند و در بهار و تابستان برطرف می‌شوند. به گفتهٔ مؤسسهٔ ملی سلامت روان آمریکا (NIMH)، این دوره معمولاً ۴ تا ۵ ماه از سال طول می‌کشد.

افسردگی فصلی بیماری جدایی از افسردگی نیست؛ همان افسردگی اساسی است که دوره‌هایش در فصل مشخصی می‌آید. برای تشخیص آن، این الگو باید دست‌کم دو سال پشت سر هم تکرار شده باشد. نوع کمتر شایعی هم وجود دارد که در بهار و تابستان شروع می‌شود و در پاییز و زمستان برطرف می‌شود.

چرا پاییز؟ روزهای کوتاه‌تر در مشهد

مهم‌ترین عامل شناخته‌شده در افسردگی فصلی پاییز و زمستان، کم شدن نور روز است. در مشهد، طول روز از حدود ۱۴ ساعت و ۳۸ دقیقه در اول تیر به ۱۲ ساعت و ۱۰ دقیقه در اول مهر می‌رسد و تا یلدا به ۹ ساعت و ۴۱ دقیقه کم می‌شود؛ یعنی فقط در سه ماه پاییز، نزدیک دو ساعت و نیم از نور روز کم می‌شود.

همه با کوتاه شدن روزها افسرده نمی‌شوند؛ اما در کسانی که زمینه دارند، کم شدن نور می‌تواند دوره‌ای از افسردگی را شروع کند. جست‌وجوی «افسردگی فصلی» در گوگل هم هر سال با شروع پاییز بیشتر می‌شود.

علائم افسردگی فصلی

نشانه‌های افسردگی فصلی همان نشانه‌های افسردگی است که بیشتر روزها و دست‌کم دو هفته ادامه دارد:

• غم، پوچی یا خلق پایین در بیشتر روزها
• بی‌علاقگی به کارهایی که قبلاً لذت‌بخش بود
• خستگی و کمبود انرژی
• سختی تمرکز
• احساس ناامیدی، بی‌ارزشی یا گناه
• فکر مرگ یا آسیب زدن به خود

در کنار این‌ها، هر نوع افسردگی فصلی نشانه‌های ویژهٔ خودش را دارد:

افسردگی فصلی یا دلگیری پاییزی؟

کمی دلگیری در غروب‌های زودهنگام پاییز طبیعی است و معمولاً روی زندگی روزمره اثر زیادی نمی‌گذارد. این سه نشانه افسردگی فصلی را از دلگیری جدا می‌کند:

• مدت: دلگیری پاییزی گذراست و روزهای خوب و بد پشت هم می‌آیند؛ در افسردگی فصلی نشانه‌ها بیشتر روزها و دست‌کم دو هفته ادامه دارند.
• اثر بر زندگی: دلگیری جلوی کار و درس را نمی‌گیرد؛ افسردگی فصلی کار، درس، رابطه‌ها و کارهای روزمره را مختل می‌کند.
• تکرار: افسردگی فصلی هر سال در همان فصل برمی‌گردد.

علت افسردگی فصلی چیست؟

علت دقیق آن هنوز کاملاً روشن نیست، اما پژوهش‌ها چند عامل را نشان داده‌اند که همه به کم شدن نور روز مربوط‌اند:

• ساعت زیستی بدن: نور صبح مهم‌ترین تنظیم‌کنندهٔ ساعت زیستی بدن است. در روزهای کوتاه، این ساعت ممکن است با چرخهٔ روز و شب هماهنگ نماند.
• سروتونین: در افراد مبتلا، تنظیم سروتونین، یکی از پیام‌رسان‌های شیمیایی مغز که روی خلق اثر دارد، در پاییز و زمستان ضعیف‌تر می‌شود.
• ملاتونین: تاریکی ترشح ملاتونین، هورمون خواب، را زیاد می‌کند. در شب‌های بلند، بدن ممکن است ملاتونین بیشتری بسازد و خواب‌آلودگی و کم‌انرژی بودن بیشتر شود.
• ویتامین D: در روزهای کم‌آفتاب، بدن ویتامین D کمتری می‌سازد. کمبود آن ممکن است مشکل را بیشتر کند، هرچند نقش دقیقش هنوز روشن نیست.

چه کسانی بیشتر در معرض‌اند؟

• زنان؛ افسردگی فصلی در زنان بسیار بیشتر از مردان دیده می‌شود.
• جوانان؛ افسردگی فصلی معمولاً در جوانی شروع می‌شود.
• کسانی که دورتر از خط استوا زندگی می‌کنند و روزهای زمستانشان کوتاه‌تر است.
• کسانی که افسردگی یا اختلال دوقطبی دارند.
• کسانی که در خانواده سابقهٔ افسردگی فصلی یا بیماری‌های دیگر روان دارند.

چه زمانی باید کمک گرفت؟

اگر هر سال با شروع پاییز حالتان عوض می‌شود، لازم نیست تا زمستان صبر کنید. در این موارد با متخصص مشورت کنید:

• نشانه‌ها بیش از دو هفته ادامه داشته است.
• خواب و اشتهایتان آشکارا تغییر کرده است.
• کار، درس یا رابطه‌هایتان آسیب دیده است.
• برای آرام شدن یا فرار از این حال، به الکل یا مواد پناه می‌برید.
• احساس ناامیدی می‌کنید یا فکر مرگ به ذهنتان می‌رسد.

درمان افسردگی فصلی

افسردگی فصلی درمان‌پذیر است. انتخاب درمان به شدت نشانه‌ها، سابقهٔ شما و ترجیحتان بستگی دارد و گاهی چند روش با هم به کار می‌رود:

• نوردرمانی: از دههٔ ۱۹۸۰ یکی از درمان‌های اصلی افسردگی فصلی پاییز و زمستان است. در این روش هر روز صبح، معمولاً ۳۰ تا ۴۵ دقیقه، روبه‌روی دستگاه نور بسیار روشن (حدود ۱۰٬۰۰۰ لوکس) می‌نشینید؛ از پاییز تا بهار. اثر آن اغلب در چند روز تا چند هفته دیده می‌شود.
• روان‌درمانی شناختی–رفتاری (CBT): نوعی از CBT که برای افسردگی فصلی طراحی شده، در پژوهش‌ها به‌اندازهٔ نوردرمانی مؤثر بوده است. در آن یاد می‌گیرید فکرهای منفی را بشناسید و تغییر دهید و در روزهای کوتاه هم کارهای خوشایند و فعالیت بدنی را در برنامه نگه دارید.
• دارودرمانی: داروهای ضدافسردگی را روان‌پزشک یا پزشک معالج تجویز می‌کند و اثرشان معمولاً پس از ۴ تا ۸ هفته آشکار می‌شود. در کسانی که هر سال دچار می‌شوند، پزشک ممکن است درمان را پیش از شروع فصل آغاز کند تا از برگشت نشانه‌ها پیشگیری شود.
• ویتامین D: نتیجهٔ پژوهش‌ها دربارهٔ اثر مکمل ویتامین D بر افسردگی فصلی یکسان نبوده است. اگر کمبود دارید، مصرف مکمل را با پزشک هماهنگ کنید، اما آن را جایگزین درمان اصلی نکنید.

اگر افسردگی شدید است یا با درمان بهتر نمی‌شود

افسردگی فصلی نوعی افسردگی اساسی است. اگر نشانه‌ها شدید باشد یا با نوردرمانی، روان‌درمانی و دارو به‌اندازهٔ کافی بهتر نشود، همان گزینه‌های درمان افسردگی مقاوم بررسی می‌شود؛ از جمله تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) که برای افسردگی مقاوم به دارو به کار می‌رود. برای آشنایی با همهٔ راه‌های درمان، صفحهٔ درمان افسردگی را ببینید.

برای روزهای کوتاه پاییز چه کنیم؟

این کارها جای درمان را نمی‌گیرند، اما به همه، به‌ویژه کسانی که زمینهٔ افسردگی فصلی دارند، کمک می‌کنند:

• نور صبح را از دست ندهید: صبح‌ها، به‌ویژه در دو ساعت اول پس از بیدار شدن، مدتی بیرون بروید. نور بیرون حتی در روز ابری از نور داخل خانه بیشتر است.
• خانه و محل کار را روشن نگه دارید: پرده‌ها را کنار بزنید و جای نشستن یا میز کارتان را نزدیک پنجره بگذارید.
• هر روز تحرک داشته باشید: ورزش منظم استرس و اضطراب را کم می‌کند و به خلق کمک می‌کند. پیاده‌روی در روشنایی روز دو فایده را با هم دارد.
• خواب منظم: هر روز در ساعت ثابتی بخوابید و بیدار شوید و از خواب زیاد و چرت‌های طولانی پرهیز کنید.
• تنها نمانید: حتی وقتی حوصله ندارید، با دوستان و خانواده در ارتباط بمانید.
• به‌موقع کمک بگیرید: اگر حال بد بیش از دو هفته مانده، با متخصص مشورت کنید.

ارزیابی و درمان در کلینیک

در کلینیک تخصصی علوم اعصاب و مغز دکتر داود صمدی، ارزیابی با شرح حال و پرسش‌نامه‌های استاندارد افسردگی شروع می‌شود و در صورت نیاز نقشه‌برداری مغزی (QEEG) هم انجام می‌شود. برای افسردگی‌ای که با درمان‌های معمول بهتر نشده، rTMS و tDCS در کلینیک در دسترس است و درمان با روان‌درمانگر یا پزشک معالج شما هماهنگ می‌شود. مشاوره هم حضوری و هم آنلاین انجام می‌شود.

منابع

• Seasonal Affective Disorder – National Institute of Mental Health (NIMH)
• Seasonal affective disorder (SAD): Diagnosis and treatment – Mayo Clinic
• طول روز در مشهد: محاسبهٔ کلینیک بر پایهٔ روش استاندارد محاسبهٔ طلوع و غروب آفتاب برای مختصات مشهد.

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.