نوروفیدبک برای چه کسانی مناسب است؟ شرایط، سن و انتظار درست

نوروفیدبک چیست و چه کاری می‌کند؟

نوروفیدبک شکلی از «بیوفیدبک» است. بیوفیدبک یک روش ذهن‑بدن است که با آن یاد می‌گیرید برخی کارکردهای بدن‌تان را که معمولاً خودکار پیش می‌روند تنظیم کنید؛ مانند ضربان قلب، الگوی نفس کشیدن و پاسخ عضله‌ها.

در جلسهٔ بیوفیدبک، پدهای الکتریکی به بدن وصل می‌شود و کارکردهایی مثل امواج مغزی، دمای پوست، سفتی عضله، ضربان قلب، تنفس و فعالیت غده‌های عرق را زیر نظر می‌گیرد. درمانگر از همین اندازه‌گیری‌ها استفاده می‌کند تا به فرد یاد بدهد پاسخ‌های بدنش را کنترل کند.

در نوروفیدبک، چیزی که اندازه‌گیری می‌شود امواج مغزی است. چند حسگر روی پوست سر گذاشته می‌شود. چیزی به مغز فرستاده نمی‌شود؛ فقط خوانده می‌شود. سپس همین فعالیت به شکل یک بازی ساده، فیلم یا صدا به خود فرد برگردانده می‌شود. وقتی مغز به الگوی هدف نزدیک می‌شود، بازی روان پیش می‌رود و وقتی فاصله می‌گیرد، کند می‌شود. مغز با تکرار همین بازخورد یاد می‌گیرد آن حالت را راحت‌تر بسازد و نگه دارد.

نوروفیدبک برای چه کسانی بررسی می‌شود؟

فهرست شرایطی که بیوفیدبک برای آن‌ها به کار می‌رود در منابع معتبر کوتاه نیست. Mayo Clinic استرس، آسم، بیش‌فعالی و نقص توجه، عوارض درمان سرطان، درد مزمن، فیبرومیالژیا، سردرد، فشار خون بالا، سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر، وزوز گوش، بازتوانی پس از سکته، اختلال مفصل فک، بی‌اختیاری و افسردگی را نام می‌برد.

اما باید دقیق بود. این فهرست برای «بیوفیدبک» به‌طور کلی است، نه فقط نوروفیدبک؛ و «به کار می‌رود» با «درمان قطعی است» یکی نیست. در حوزهٔ بیش‌فعالی و نقص توجه، مؤسسهٔ ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) درمان‌های استاندارد را دارو و مداخله‌های روان‌شناختی مانند رفتاردرمانی شناختی، آموزش والدین و حمایت‌های مدرسه معرفی می‌کند و نوروفیدبک را در گروه «درمان‌های نوتر» می‌گذارد؛ در کنار تمرین شناختی، ذهن‌آگاهی و تحریک مغز. یعنی روشی که پژوهش روی آن ادامه دارد، نه جانشین درمان استاندارد.

نتیجهٔ عملی این است: نوروفیدبک معمولاً به‌عنوان یک روش کمکی در نظر گرفته می‌شود، در کنار درمان اصلی و نه به‌جای آن. بیشترین درخواست‌ها هم در این دو حوزه است:

نوروفیدبک از چه سنی مناسب است؟

منابع معتبر سن مرزی مشخصی برای نوروفیدبک اعلام نکرده‌اند. چیزی که در عمل تعیین‌کننده است سن تقویمی نیست، توانایی همکاری است. برای یک جلسهٔ مفید، فرد باید بتواند:

• چند دقیقه نسبتاً آرام بنشیند.
• دستور ساده را بفهمد و اجرا کند.
• به بازی یا تصویر روی صفحه توجه کند.
• پذیرای گذاشتن حسگرها روی سر باشد.

به همین دلیل در کودکان معمولاً از سن مدرسه این همکاری فراهم می‌شود. در کودکان کوچک‌تر، اگر نشستن و توجه کردن ممکن نباشد جلسه به یادگیری نمی‌رسد و بهتر است اول راه‌های مناسب‌تر همان سن دنبال شود. در سوی دیگر، سن بالا به‌خودیِ‌خود مانع نیست؛ در بزرگسالان و سالمندان هم انجام می‌شود، به شرط آنکه ارزیابی اجازه بدهد.

چه کسانی نامزد مناسبی نیستند؟

بیوفیدبک به‌طور کلی روشی بی‌خطر شمرده می‌شود، اما برای همه مناسب نیست. Mayo Clinic یادآوری می‌کند که دستگاه‌های بیوفیدبک ممکن است در افرادی با برخی مشکلات پزشکی — مانند مشکلات ضربان قلب یا بعضی بیماری‌های پوستی — درست کار نکنند. همان منبع هشدار می‌دهد که سازمان غذا و داروی آمریکا بر بسیاری از دستگاه‌های بیوفیدبک خانگی نظارت نمی‌کند؛ پس خرید دستگاه برای استفادهٔ خودسرانه در خانه کار درستی نیست.

در کنار این، چند وضعیت باعث می‌شود شروع نوروفیدبک به تعویق بیفتد تا کار مهم‌تری انجام شود:

• نشانه‌های شدید یا ناتوان‌کننده که اول باید با پزشک معالج بررسی و درمان شود.
• وجود یک علت جسمی رسیدگی‌نشده برای نشانه‌ها؛ مثل مشکل تیروئید، کم‌خونی، درد مزمن یا اختلال خواب که باید جداگانه بررسی شود.
• نشانه‌های تازهٔ عصبی یا بیماری نورولوژیک بررسی‌نشده که نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
• انتظار نادرست؛ کسی که دنبال نتیجهٔ سریع و بدون تمرین است یا می‌خواهد داروی خود را خودسرانه قطع کند.
• نبود امکان حضور منظم در جلسه‌ها، چون یادگیری به تکرار وابسته است.

ارزیابی پیش از شروع: مهم‌ترین مرحله

پاسخ درست به پرسش «آیا نوروفیدبک برای من مناسب است؟» را نمی‌توان از روی یک نشانه یا یک جست‌وجوی اینترنتی داد. این پاسخ از یک ارزیابی بیرون می‌آید. ارزیابی خوب معمولاً این‌ها را روشن می‌کند:

• نشانه‌ها دقیقاً چه هستند، از چه زمانی و در چه موقعیت‌هایی بیشتر می‌شوند.
• چه چیزی ممکن است علت واقعی باشد؛ از خواب و تغذیه تا داروهای در حال مصرف.
• نتیجهٔ پرسش‌نامه‌ها و آزمون‌های توجه و خلق.
• الگوی امواج مغزی در نقشهٔ مغزی (QEEG) و اینکه آن الگو با شکایت فرد می‌خواند یا نه.
• هدف روشن و قابل‌اندازه‌گیری؛ مثل «تکلیف شب را با کمتر از دو بار یادآوری تمام کند»، نه «بهتر شود».

اگر این ارزیابی نشان بدهد مسئله جای دیگری است، صادقانه‌ترین کار این است که نوروفیدبک شروع نشود. برای آشنایی بیشتر با خود روش صفحهٔ نوروفیدبک و برای نشانه‌های توجه صفحهٔ بیش‌فعالی و نقص توجه را ببینید.

یک جلسه چگونه می‌گذرد و چند جلسه لازم است؟

Mayo Clinic می‌نویسد یک جلسهٔ معمول بیوفیدبک ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد. تعداد جلسه‌ها هم به وضعیت فرد و سرعت یادگیری او بستگی دارد؛ پس هیچ عدد ثابتی را نمی‌توان از پیش به همه وعده داد. در جلسه، حسگرها روی سر گذاشته می‌شود، چند دقیقه فعالیت پایه ثبت می‌شود و بعد تمرین با بازخورد شروع می‌شود. کاری که از فرد خواسته می‌شود ساده است: توجه کردن و رها بودن. فشار آوردن به خود معمولاً نتیجه را بدتر می‌کند.

انتظار درست: نوروفیدبک چه کاری نمی‌کند؟

این بخش مهم‌ترین قسمت این مطلب است. Mayo Clinic دربارهٔ بیوفیدبک با زبان احتمال سخن می‌گوید: «ممکن است» به برخی شرایط کمک کند و «ممکن است» نیاز به دارو را کم کند یا در مواردی برطرف کند. هیچ ادعای درمان قطعی در آن نیست و نتیجه به پاسخ هر فرد بستگی دارد.

پس انتظار درست این است:

بررسی مناسب‌بودن نوروفیدبک در کلینیک

در کلینیک تخصصی علوم اعصاب و مغز دکتر داود صمدی، هیچ جلسهٔ نوروفیدبکی بدون ارزیابی شروع نمی‌شود. اول شرح نشانه‌ها، پرسش‌نامه‌ها و در صورت لزوم نقشهٔ مغزی بررسی می‌شود، سپس مشخص می‌شود که نوروفیدبک برای این فرد انتخاب مناسبی است یا راه دیگری باید دنبال شود. برنامه و هدف‌ها هم از ابتدا با خود فرد یا خانواده روشن می‌شود. سرپرستی علمی این روند با دکتر داود صمدی، دکترای تخصصی (PhD) علوم اعصاب از دانشگاه تبریز است.

منابع

• Mayo Clinic — Biofeedback: About
• NIMH — Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD)

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای ارزیابی و درمان را نمی‌گیرد.